سرخط خبرها
خانه / تیتر یک / معادشناسی در قرآن/ آیت الله جوادی آملی

معادشناسی در قرآن/ آیت الله جوادی آملی

به گزارش دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه آزاد اسلامی استان مازندران؛ “معاد شناسی در قرآن ” موضوع کلّی و گسترده ای ست که تحقیقِ آن ، به شایستگی ها و صلاحیت های علمی و تقوایی نیازمند است در قرآن مجید هیچ مسئله ای بعد از “توحید” به اهمیت مسئله ی “معاد” نیست. ابتدا کلمه «معاد» را از نظر لغت معنی می کنیم ؛ عده ای گفته اند : معاد مصدر است و به معنای بازگشتن . برخی گفته اند : معاد در اصل ، مَعوَد بوده است ، یعنی محل عود و بازگشتن و آن همان صحنه ی قیامت و محشر است و اگر هم به معنی مصدر بگیریم می تواند به معنای بازگشتن و عودت روح انسان به بدنش باشد. بعضی گفته اند معاد یعنی بازگشت انسان به جای اصلی خود ، جای اصلی او خداست که همه به سوی او باز می گردند. حدود ۱۲۰۰ آیه درباره ی معاد در مجموع قرآن مجید که قریب یک سوم آیات قرآن را تشکیل می دهد ، آمده است. تقریباً در تمام صفحات قرآن ، بدون استثناء ذکری از معاد به میان آمده است. در این بخش به چند نکنه مهم از این مقوله اشاره خواهیم کرد.

  • قرآن قیامت را روز نزدیک؛ ” یَوْمَ الآزِفَهِ” خوانده است. تا کسی نگوید به قیامت مدّت زیادی مانده است.
  • “وَأَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الآزِفَهِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ کَاظِمِینَ” [۱] آنان را از روز نزدیک بترسان. روزی که از شدّت وحشت، قلبها به گلوگاه می رسد.
  • بدکاران می پنداران قیامت دور است. قرآن این فکر را ناصواب دانسته، قیامت را نزدیک می شمرد تا مبادا بشر از آن غافل شود.
  • “إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیدًا ﴿۶﴾ وَنَرَاهُ قَرِیبًا “؛[۲] رأی آنان درباره قیامت این است که معاد دور است ولی ما آن را نزدیک نمی بینیم.
  • قرآن کریم، قیامت را نزدیک بلکه شدیداً نزدیک می داند؛ چون با واژۀ “اقترب” از آن خبر داده است.

“اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَهٍ مُعْرِضُونَ”[۳] ؛ مردم به فکر حساب و قیامت نیستند و از آن غافلند ولی حساب به آنان نزدیک شده است، امّا آنان از قیامت روی گردانند.در آیۀ دیگر فرمود: “اقْتَرَبَتِ السَّاعَهُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ”[۴] ؛ قیامت نزدیک شده و ماه هم از هم شکافت. گروهی اصل قیامت را استبعاد[بعید دانستن] می کردند و می گفتند: “أَئِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا ذَلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ”[۵] ؛ و عدّه ای تحققِ آن را دور و بعید می پنداشتند. به هر تقدیر، بهشت و جهنم نیز نزدیک است. دربارۀ بهشت می فرماید: “وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّهُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ ﴿٣١﴾ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوَّابٍ حَفِیظٍ ﴿٣٢﴾ مَنْ خَشِیَ الرَّحْمَنَ بِالْغَیْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ ﴿٣٣﴾ ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ ذَلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ”[۶] ؛ بهشت به پرهیزکاران نزدیک و فاصله ای از آنان ندارد. این چیزی است که به شما وعده داده می شود و برای کسانی است که به خدا باز می گردند و پیام ها و احکام او را حفظ می کنند. آن کس که از خداوند ترس داشته باشد و با قلبی پرانابه در محضر او حاضر شود، به آنان بگو، به سلامت وارد بهشت شوید. امروز روز جاودانی است. درباره جهنّم نیز می فرماید: “إِنَّا أَنْذَرْنَاکُمْ عَذَابًا قَرِیبًا…” ؛ ما شمار را از عذاب نزدیکی بیم می دهیم. پس اصل قیامت و شؤونِ رسمی آن مانند بهشت و جهنم همگی نزدیک، بلکه هم اکنون موجود است: “یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَهٌ بِالْکَافِرِینَ”[۷]

امیرالمؤمنین علیه اسلام می فرماید: “رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَهِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ وَ کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ”[۸] ؛ خدا رحمت کند کسی را که در امر قیامت اندیشه کند و عبرت گرفته به ناپایداری دنیا بینا شود و باور کند آنچه از دنیا مانده به زودی نابود خواهد شد و آنچه از آخرت موجود است زوال ناپذیر و همواره بوده است و آنچه از ساعاتِ عمر که به حساب می آید به پایان می رسد و هرچه انتظار دارید از قبیلِ مرگ و قیامت، آینده است و هر آینده ای نزدیک است.[۹]

قیامت ناباوران می گویند: چه کسی مار را پس از مرگ زنده می کند؟ “أَوْ خَلْقًا مِمَّا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنَا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُءُوسَهُمْ وَیَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ یَکُونَ قَرِیبًا” [۱۰] . قرآن در پاسخ به این پرسش می فرماید: ای پیامبر(ص)! به آنان بگو همان کسی که روز نخست شما را آفرید. آنان سری خود را از روی تعجّب و انکار به سوی تو خم می کنند و می گویند: در چه زمانی خواهد بود؟ به آنان بگو امید آنکه زمان آن نزدیک باشد. نزدیک بودنِ قیامت یا به اعتبار حتمیّت و ضرورت تحقّق و وقوع آن است.؛ زیرا بر اساس سخن امیر علیه السلام هر آینده ای نزدیک است، یا نسبت به مجموع عمر جهانِ ازلیّت آن که مثلاً هزار قرن هم اندک محسوب می شود، یا به اعتبار آن است که قیامت صغرا که همان برزخ باشد نزدیک است: “مَن مات فقد قامت قیامه”[۱۱]

از سوی دیگر، آمدن قیامت دفعی و فقط متّکی به ارادۀ خداست: “بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَهً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا یَسْتَطِیعُونَ رَدَّهَا وَلا هُمْ یُنْظَرُونَ” [۱۲] ؛ به صورت ناگهانی واقع خواهد شد و سسب بُهت آنان می گردد. چیزی که به صرف اراده ی الهی باشد و نیازی به استعداد مبدأ قابلی نداشته باش با “کُنْ فَیَکُونُ”[۱۳] تحقق خواهد یافت. از این رو برای آن نمی توان مدت و زمان معیّن کرد. آنان که از تاریخ وقوع معاد می پرسیدند نمی دانستند که قیامت در طولِ تاریخ نیست؛ زیرا خودِ تاریخ و زمان نیز به معاد می رسد. قیامت در مقطعی از زمان نیست تا پرستیده شود کی برپا می شود، بلکه بستر نظام طبیعت و بساطِ آسمان و زمین برچیده می شود و اصلاً وقت و زمان نمی ماند. زمان در صورتی وقوع خواهد یافت که حرکت و متحرّکی باشد و اگر منظومه تحریکی اعم از سپهری و زمین رخت بر بست زمان منتفی خواهد شد. پس نزدیک بودنِ آن به معنای قرب تاریخی نیست و کسی ظرفِ تحقّق آن را نمی تواند پیش بینی کند. از این رو فرمود: “یَسْأَلُکَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَهِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَهَ تَکُونُ قَرِیبًا”[۱۴] ؛ مردم از تو درباره زمان قیامت می پرسند. بگو علم آن تنها نزد خداست و چه می دانی شاید قیامت نزدیک باشد. بنابراین همواره باید آماده برپا شدنِ آن بود و خود را مهیّا کرد و بعید نیست نداستن زمان قیامت در تهذیب نفس فرد و چامعه و سازندگی آنان تأثیر بیشتری داشته باشد و چه بسا مؤمنان برای رسیدن به آن لحظه شماری کنند و برخی از فرا رسیدن آن قالب تهی کنند: ” اللَّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِیزَانَ وَمَا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَهَ قَرِیبٌ ﴿١٧﴾ یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَیَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمَارُونَ فِی السَّاعَهِ لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ” [۱۵]

انتهای پیام/. ن۴۳۰۶

پی نوشت:

[۱] سوره غافر ؛ آیه ۱۸

[۲] سوره معارج ؛ آیات ۶-۷

[۳] سوره انبیاء ؛ آیه ۱

[۴] سوره قمر؛ آیه۱

[۵] سوره ق ؛ آیه ۳

[۶] سوره ق ؛ آیات ۳۱-۳۴

[۷] سوره نبأ ؛ آیه ۵۴

[۸] نهج البلاغه ، خطبه ۱۰۳ . متن کامل خطبه بدین شرح می باشد:[ أَیُّهَا النَّاسُ انْظُرُوا إِلَى الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا الصَّادِفِینَ عَنْهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَمَّا قَلِیلٍ تُزِیلُ الثَّاوِیَ السَّاکِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الآْمِنَ لَا یَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَى مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیُنْتَظَرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ جَلَدُ الرِّجَالِ فِیهَا إِلَى الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ فَلَا یَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَهُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّهِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَهِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ وَ کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ . و منها : الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ کَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَلَّا یَعْرِفَ قَدْرَهُ وَ إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لَعَبْداً وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ سَائِراً بِغَیْرِ دَلِیلٍ إِنْ دُعِیَ إِلَى حَرْثِ الدُّنْیَا عَمِلَ وَ إِنْ دُعِیَ إِلَى حَرْثِ الْآخِرَهِ کَسِلَ کَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیْهِ وَ کَأَنَّ مَا وَنَى فِیهِ سَاقِطٌ عَنْهُ . و منها : وَ ذَلِکَ زَمَانٌ لَا یَنْجُو فِیهِ إِلَّا کُلُّ مُؤْمِنٍ نُوَمَهٍ إِنْ شَهِدَ لَمْ یُعْرَفْ وَ إِنْ غَابَ لَمْ یُفْتَقَدْ أُولَئِکَ مَصَابِیحُ الْهُدَى وَ أَعْلَامُ السُّرَى لَیْسُوا بِالْمَسَایِیحِ وَ لَا الْمَذَایِیعِ الْبُذُرِ أُولَئِکَ یَفْتَحُ اللَّهُ لَهُمْ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ وَ یَکْشِفُ عَنْهُمْ ضَرَّاءَ نِقْمَتِهِ . أَیُّهَا النَّاسُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ زَمَانٌ یُکْفَأُ فِیهِ الْإِسْلَامُ کَمَا یُکْفَأُ الْإِنَاءُ بِمَا فِیهِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَاذَکُمْ مِنْ أَنْ یَجُورَ عَلَیْکُمْ وَ لَمْ یُعِذْکُمْ مِنْ أَنْ یَبْتَلِیَکُمْ وَ قَدْ قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلِینَ .]

[۹] مقام معظم رهبری؛ حضرت آیت الله خامنه ای، در دیدار با دانشجویان و جوانان استان قم‌ در تاریخ ۱۳۸۹/۰۸/۰۴ به این خطبه اشاره داشتند. ایشان خاطر نشان کردند: این بصیرتی که در حوادث لازم است و در روایات و در کلمات امیرالمؤمنین هم روی آن تکیه و تأکید شده، به معنای این است که انسان در حوادثی که پیرامون او میگذرد و در حوادثی که پیش روی اوست و به او ارتباط پیدا میکند، تدبر کند؛ سعی کند از حوادث به شکل عامیانه و سطحی عبور نکند؛ به تعبیر امیرالمؤمنین، اعتبار کند: «رحم اللَّه امرء تفکّر فاعتبر»؛ فکر کند و بر اساس این فکر، اعتبار کند. یعنی با تدبر مسائل را بسنجد – «و اعتبر فأبصر» – با این سنجش، بصیرت پیدا کند. حوادث را درست نگاه کردن، درست سنجیدن، در آنها تدبر کردن، در انسان بصیرت ایجاد میکند؛ یعنی بینائی ایجاد میکند و انسان چشمش به حقیقت باز میشود.

[۱۰] سوره نبأ ، آیه ۴۰

[۱۱] بحارالانوار، ج ۵۸ ، ص ۷ ، ج ۷۰، ص۶۷

[۱۲] سوره انبیاء ، آیه ۴۰

[۱۳] سوره بقره، آیه ۱۱۷

[۱۴] سوره احزاب، آیه ۶۳

[۱۵] سوره شوری، آیات ۱۷-۱۸

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *